Tekenbeet: Wat Te Doen? Herkennen, Verwijderen & Lyme Checklist

Een wandeling door het bos, een middag in het park of gewoon tuinieren: overal waar groen is, kun je te maken krijgen met teken. In Nederland worden jaarlijks naar schatting 1,5 miljoen mensen gebeten door een teek, en dat aantal stijgt door warmere winters en uitbreiding van natuurgebieden. Een tekenbeet is meestal onschuldig, maar kan in sommige gevallen de ziekte van Lyme overbrengen. In dit artikel leer je alles over het herkennen van een tekenbeet, het veilig verwijderen van een teek en wanneer je actie moet ondernemen.

Teken in Nederland

De schapenteek (Ixodes ricinus) is de meest voorkomende tekensoort in Nederland. Het is een spinachtige (geen insect) van slechts enkele millimeters groot. Een onvolgezogen teek is zo klein als een sesamzaadje; een volgezogen teek kan uitgroeien tot de grootte van een erwt.

Waar vind je teken?

Teken leven in de vegetatie en wachten op een passerende gastheer. Ze klimmen niet in bomen en laten zich niet vallen. In plaats daarvan zitten ze op grassen, struiken en lage begroeiing tot maximaal 1,5 meter hoogte en haken zich vast wanneer je langloopt.

Je vindt teken vooral op:

• Bossen en bosranden: het klassieke tekengebied
• Duinen: met name in de duingraslanden
• Heide en hoog gras: overal waar wild graast
• Stadsparken en tuinen: ook in stedelijk gebied komen teken voor
• Speeltuinen en trapveldjes: bij natuurlijke begroeiing

Het RIVM heeft een tekenrisicokaart waarop je kunt zien waar in Nederland het risico op tekenbeten het grootst is. De meeste meldingen komen uit de provincies Gelderland, Noord-Brabant, Drenthe en Overijssel.

Wanneer zijn teken actief?

Teken zijn actief bij temperaturen boven de 7 graden Celsius. Het tekenbijtseizoen loopt grofweg van maart tot en met november, met pieken in april-juni en september-oktober. Door klimaatverandering en mildere winters worden teken echter steeds vroeger in het jaar actief.

Tekenbeet herkennen

Een tekenbeet is pijnloos. De teek scheidt bij het bijten een verdovende stof af, waardoor je de beet niet voelt. Daardoor merk je een teek pas op bij een tekencheck of per toeval.

Hoe ziet een tekenbeet eruit?

• Direct na de beet: een klein, donker stipje op de huid (de teek zelf)
• Na verwijdering: een rood bultje, vergelijkbaar met een muggenbult, dat enkele dagen kan aanhouden
• De beet kan licht jeuken of branden

Waar zitten teken het vaakst?

Teken zoeken warme, vochtige plekken op het lichaam:

• Liezen en billen
• Oksels
• Achter de oren
• Knieholten
• Navel
• Haargrens en hoofdhuid (vooral bij kinderen)
• Tussen de tenen

Controleer na een bezoek aan de natuur altijd je hele lichaam, ook de plekken die je niet direct ziet. Gebruik een spiegel of vraag iemand om te helpen.

Teek verwijderen: stap voor stap

Hoe sneller je een teek verwijdert, hoe kleiner het risico op besmetting met de Borrelia-bacterie. Volg deze stappen nauwkeurig:

Stap 1: Pak het juiste gereedschap

Gebruik een punttang (pincet met spitse punt) of een speciale tekenverwijderaar (tekenkaart, tekentang, tekenpen). Beide zijn verkrijgbaar bij de apotheek of drogist.

Stap 2: Pak de teek vast

Pak de teek zo dicht mogelijk bij de huid vast. Pak het lichaam van de teek niet in het midden vast, want dan kun je de inhoud van de teek in de wond drukken.

Stap 3: Trek de teek eruit

Trek de teek met een rustige, rechte beweging omhoog uit de huid. Niet draaien, niet wiebelen, niet rukken. Gewoon rustig en recht omhoog trekken.

Stap 4: Controleer of de teek compleet is

Bekijk de teek: zitten de kop en poten er nog aan? Als een klein stukje van de kop in de huid achterblijft, is dat meestal niet gevaarlijk. Het lichaam stoot dit vanzelf af, net als bij een splinter. Probeer het niet met een naald uit te peuteren, want dat vergroot het infectierisico.

WAT JE ABSOLUUT NIET MOET DOEN

De volgende methoden worden soms geadviseerd, maar zijn onjuist en gevaarlijk:

• Niet draaien: er is geen schroefraad op de kop van een teek. Draaien vergroot de kans dat de kop afbreekt.
• Geen vaseline, alcohol, nagellak of zeep: deze middelen irriteren de teek, waardoor hij braaksel (en dus mogelijk bacterien) in de wond spuugt.
• Geen lucifer of aansteker: de hitte irriteert de teek en verhoogt het infectierisico.
• Niet knijpen in het lichaam: dit perst de maaginhoud (met mogelijke ziekteverwekkers) in de wond.
• Niet verdoven met ether: zelfde reden als alcohol en vaseline.

Na de tekenbeet: checklist

Na het verwijderen van de teek is het belangrijk om de volgende stappen te volgen:

1. Desinfecteer de beet

Reinig de beetplek met desinfecterende alcohol (70%) of jodium. Was daarna je handen grondig.

2. Noteer de datum

Schrijf op wanneer je de teek hebt verwijderd (of wanneer je gebeten denkt te zijn). Dit is cruciale informatie voor de huisarts als er later klachten ontstaan.

3. Maak een foto

Fotografeer de beetplek. Zo kun je later vergelijken of er veranderingen optreden.

4. Teken een cirkel

Teken met een balpen een cirkel rondom de beet (circa 3-5 cm diameter). Als er een rode ring ontstaat, kun je zo goed zien of deze zich uitbreidt voorbij de getekende cirkel.

5. Controleer 3 maanden lang

Houd de beetplek tot 3 maanden na de beet in de gaten. De rode ring kan al na 3 dagen verschijnen, maar soms pas na weken of zelfs maanden.

6. Meld je beet

Via tekenradar.nl kun je je tekenbeet melden bij het RIVM. Dit helpt onderzoekers om de verspreiding van teken in Nederland in kaart te brengen.

De rode ring (erythema migrans)

De rode ring, medisch erythema migrans genoemd, is het belangrijkste vroege teken van de ziekte van Lyme.

Hoe herken je de rode ring?

• Een rode, ringvormige uitslag rondom de beetplek
• De ring breidt zich langzaam uit (groeit in dagen tot weken)
• De ring is vaak in het midden bleker (maar niet altijd)
• De diameter is meestal groter dan 5 centimeter
• De ring doet meestal geen pijn en jeukt niet
• Verschijnt 3 dagen tot 3 maanden na de beet (gemiddeld 1-2 weken)

Let op: De rode ring hoeft niet altijd een perfecte cirkel te zijn. Hij kan ovaal, onregelmatig of vlekvormig zijn. Soms zijn er meerdere ringen op verschillende plekken op het lichaam (een teken van verspreiding via het bloed).

Verschil met een normale reactie

Een normale huidreactie op een tekenbeet is een klein rood bultje dat binnen 1-3 dagen verschijnt en snel kleiner wordt. Het verschil met erythema migrans:

Bij twijfel: ga altijd naar de huisarts. Een foto van de plek helpt de arts bij de beoordeling.

De ziekte van Lyme

De ziekte van Lyme (Lyme-borreliose) wordt veroorzaakt door de Borrelia burgdorferi-bacterie, die door besmette teken wordt overgedragen. In Nederland krijgen jaarlijks naar schatting 27.000 mensen de ziekte van Lyme. De ziekte verloopt in drie stadia:

Stadium 1: Vroege gelokaliseerde infectie (dagen tot weken)

• Erythema migrans (rode ring) bij 50-90% van de patienten
• Griepachtige klachten: vermoeidheid, spierpijn, lichte koorts
• Hoofdpijn, stijve nek

Stadium 2: Vroege verspreide infectie (weken tot maanden)

Als de infectie niet wordt behandeld, kan de bacterie zich verspreiden door het lichaam:

• Neuroborreliose: zenuwontsteking, aangezichtsverlamming (Bell's palsy), hevige pijn in armen of benen, herenvliesontsteking
• Lyme-artritis: gezwollen, pijnlijke gewrichten (vooral de knie)
• Carditis: hartritmestoornissen (zeldzaam)
• Meerdere erythema migrans-ringen op verschillende plekken

Stadium 3: Late verspreide infectie (maanden tot jaren)

Bij onbehandelde Lyme kan de bacterie langdurige schade aanrichten:

• Chronische gewrichtsontsteking
• Chronische neurologische klachten
• Huidafwijkingen (acrodermatitis chronica atrophicans)

Het goede nieuws: Met tijdige behandeling (antibiotica) geneest de ziekte van Lyme in de overgrote meerderheid van de gevallen volledig. Hoe eerder de diagnose, hoe beter de prognose.

Wanneer naar de huisarts?

Neem contact op met je huisarts wanneer je na een tekenbeet een of meer van de volgende symptomen ontwikkelt:

• Een rode ring (of rode vlek die groter wordt) rondom de beetplek
• Griepachtige klachten (koorts, spierpijn, vermoeidheid) zonder andere verklaring
• Gewrichtsklachten: pijn of zwelling, vooral in de knie
• Neurologische klachten: hoofdpijn, stijve nek, aangezichtsverlamming, tintelingen, zenuwpijn
• Hartkloppingen of een onregelmatige hartslag

De huisarts zal bij een erythema migrans direct starten met antibiotica, meestal doxycycline 100 mg, 2 keer per dag, gedurende 10 dagen. Bij kinderen onder de 8 jaar of zwangere vrouwen wordt amoxicilline voorgeschreven. Een bloedtest op Lyme-antistoffen is in het vroege stadium vaak nog niet betrouwbaar, daarom wordt op basis van de klinische verschijnselen behandeld.

Preventie: tekenbeten voorkomen

Voorkomen is beter dan genezen. Met deze maatregelen verklein je de kans op een tekenbeet aanzienlijk:

Kleding

• Draag lange broeken en stop de pijpen in je sokken (niet modieus, wel effectief)
• Draag lichtgekleurde kleding, zodat je teken sneller ziet
• Draag dichte schoenen in plaats van sandalen
• Draag een pet of hoed om teken in het haar te voorkomen

Insectenwerend middel

• Gebruik een middel met DEET (30-50%) op onbedekte huid
• Of gebruik icaridin (Saltidin) als alternatief
• Permetrine kan op kleding worden aangebracht voor langdurige bescherming
• Breng het middel elke 4-6 uur opnieuw aan

Na het buitenzijn

• Doe een tekencheck binnen 2 uur na thuiskomst
• Controleer je hele lichaam, inclusief warme, verborgen plekken
• Controleer ook kinderen en huisdieren
• Kleding direct in de wasmachine op 60 graden of in de droger op hoge temperatuur (20 minuten)
• Een snelle douche helpt om loslopende teken weg te spoelen

In de tuin

• Houd het gras kort gemaaid
• Verwijder bladafval en takken waar teken zich schuilhouden
• Leg tegelpaden aan op plaatsen waar je vaak loopt
• Creeer een grindstrook tussen gazon en bosrand

RIVM-richtlijnen

Het RIVM adviseert de volgende kernpunten:

1. Controleer je lichaam na een bezoek aan groen
2. Verwijder teken snel met een punttang of tekenverwijderaar
3. Noteer de datum van de beet
4. Let op de rode ring tot 3 maanden na de beet
5. Ga naar de huisarts bij een rode ring of andere klachten

Medische disclaimer: Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts bij een tekenbeet met verdachte symptomen. De ziekte van Lyme is goed behandelbaar wanneer deze tijdig wordt herkend. Neem bij twijfel altijd contact op met je huisarts.

Veelgestelde vragen

Hieronder vind je antwoorden op de meest gestelde vragen over tekenbeten en de ziekte van Lyme.

Meer lezen? Bekijk ook onze artikelen over koorts en wat je kunt doen bij insectenbeten in het algemeen.